Wychowywanie dziecka bez jakichkolwiek bajek i całkowite ograniczenie czasu przed ekranem jest oczywiście możliwe, ale niesie ryzyko, że stanie się ono outsiderem. Czy tego chcemy czy nie, dzieci rozmawiają o bajkach, bohaterach i aktualnych trendach i uważam, że do pewnego stopnia ważne jest, by jednak dziecko miało okazje to poznać. Jednocześnie chcę być pewny, że moje dziecko unika nieskończonego strumienia mediów, rekomendacji i postów, który wciąga bez końca. Żeby to osiągnąć, zwróciłem się ku nieco zapomnianej technologii, która wciąż działa i którą można dać dzieciom bez żadnego ryzyka. Low-tech (jak to nazywam) daje dzieciom sprawczość bez całej otoczki manipulacyjnych algorytmów i doom scrollingu.

Pewnie nie będzie niczym nowym stwierdzenie, że smartfony są złe dla małych dzieci. Większość rodziców doskonale o tym wie. Jednak, gdy pojechałem na rodzinny obóz na sylwestra, każdego popołudnia zamiast bawiących się dzieci widziałem grupki dosłownie przyklejone do iPadów. Było mi ich naprawdę szkoda, ale czułem też złość na ich rodziców, bo teraz moje dziecko jako jedyne z całej grupy jest chętne do wspólnej zabawy, ale nie ma z kim. Staram się biegać i bawić razem z nią, ale nigdy nie zastąpię kontaktu z rówieśnikami.

Naturalnie moje dziecko wie, czym jest smartfon i od czasu do czasu ogląda Netflixa, a jeszcze rzadziej (nie daj Boże) YouTube’a. Ale prawie nigdy na moim telefonie. Mam tylko aplikacje FOSS i rzadko bezmyślnie scrolluje, więc chyba nie jest on po prostu tak kuszący. Czasem oglądamy popularnonaukowy filmik z YT, jeśli jest interesujący. Zawsze staram się komentować to, co jest na ekranie. Dla mnie danie małemu dziecku odblokowanego smartfona jest jak wręczenie mu noża i pozwolenie, by z nim biegało. Może krótkoterminowo nic się nie stanie, ale długoterminowo na pewno zaszkodzi.

Technologia, którą dziś mamy, jest naprawdę niesamowita. W kilka minut siedząc przy komputerze można stworzyć infrastrukturę dla średniej firmy (Cloud), w kilka godzin można stworzyć własne przedmioty (druk 3D), można tworzyć własne obrazy lub rozmawiać z komputerem jak z człowiekiem (LLM-y), można zmieścić skompresowaną wiedzę ludzkości na pendrivie (Qwen3-vl 235b + angielska Wikipedia to ~800 GB), można zbudować dziesiątki lokalnych usług offline dla domu.

A jednak w dużej mierze większość ludzi jest uzależniona od algorytmu (potrzebne źródło). Algorytm to oczywiście wyselekcjonowany strumień mediów, idealnie dopasowany pod Ciebie. To nawiązuje do tematu prywatności, o którym mówię od lat, ale generalnie największym problemem jest to, że to, co oglądasz na smartfonie, jest zaprojektowane specjalnie dla Ciebie. To jest inżynieria nastawiona na utrzymanie Cię przy oglądaniu, klikaniu, scrollowaniu bez końca. I na pewno usmaży Ci mózg i będzie Tobą manipulować. Jeśli dorosły nie potrafi się oprzeć, to co dopiero mózg dziecka?

Dlatego wkładam dużo wysiłku, by wyważyć ekspozycję mojego dziecka na aktualnie modne rzeczy lubiane przez rówieśników (Psi Patrol, Bluey, Pokémon itp.) i upewnić się, że nigdy nie zostaje samo z technologią, która smaży mózgi. Poniżej kilka rzeczy, które robię lub wprowadziłem, a które moim zdaniem zmniejszają potrzebę sięgania przez dziecko po smartfon lub komputer bez potrzeby.

1. Telefon stacjonarny – z tego jestem naprawdę dumny (inspirowane przez NetworkChuck), bo ostatecznie będzie to interfejs człowiek–AI mojego inteligentnego domu. Ale na razie to zwykły telefon podłączony do Analog Telephone Adapter, który łączy się z usługą VoIP. Dzięki szybkiemu wybieraniu moje dziecko może łatwo dzwonić do rodziny i omawiać z nimi swoje ważne sprawy (czasem o 6 rano). To daje mu poczucie sprawczości i nie wymaga smartfona, by zadzwonić do babci.
2. Odtwarzacz CD z wejściem na mikrofon – jako rodzina na nowo odkrywamy płyty CD i uważam, że jest coś niesamowitego w fizycznej interakcji z technologią, nawet takiej jak wkładanie płyty. Jak wyżej, nawet małe dziecko może mieć kolekcję kolorowych pudełek z płytami, które samo wybiera i odtwarza. W zależności od radia, włożenie płyty może być banalnie proste. I znowu: dziecko może być samo z technologią, wybierać muzykę, którą chce, i jej słuchać. Bez smartfona, dotykowego ekranu ani żadnych bzdur. No i bez 5 miliardów utworów do wyboru – tylko kilka z własnej kolekcji.
3. Laminator – nie sądziłem, że stanie się fabryką zabawek, ale jednak. Myślę, że moje dziecko jest rozpieszczone. Starałem się temu zapobiec, ale nie można zabronić krewnym kupować prezentów. Ja sam staram się ograniczać liczbę kupowanych zabawek, bo zajmują miejsce, kosztują i są szybko zapominane. Dlatego odkryłem, że gdy coś narysujesz albo wydrukujesz, pokolorujesz, a potem zalaminujesz, to natychmiast staje się zabawką/postacią. Muszę jeszcze wydrukować stojaki 3D, ale taka laminowana, sztywna kartka w 2D całkowicie wystarcza. Można jej używać do opowiadania historii, robienia teatrzyków, a nawet zabierać do kąpieli (nie polecam).
4. LLM-y do klasycznych RPG – zauważyłem, że czasem zamiast oglądać kolejny odcinek Psiego Patrolu można go po prostu stworzyć z dzieckiem. Dzięki LLM-om jest to jeszcze łatwiejsze. Wystarczy poprosić o wygenerowanie odcinka i gotowe. Możesz też poprosić o wskazówki dotyczące opowiadania historii i uwierz, że dla małego dziecka będzie to bardzo angażujące. Czasem tworzymy historię razem – mówię: „A wtedy <tu wstaw imię postaci> powiedział…” i wskazuję dziecko. Ono mówi coś i lecimy dalej. Oczywiście nie rzucamy jeszcze kośćmi, ale to świetny sposób na wspólne spędzanie czasu. Zwłaszcza jeśli dziecko kocha jakąś franczyzę typu Psi Patrol lub Frozen. Bądźmy szczerzy – wszystkie są dość generyczne, a z wydrukowanymi i zalaminowanymi postaciami można bawić się całe popołudnie.
5. Używanie YouTube do nauki rysowania – nigdy nie umiałem rysować głupkowatych buziek czy postaci, a okazało się, że poznanie kilkunastu schematów pozwala rysować praktycznie wszystko. To znów super angażujące dla dziecka, gdy potrafisz narysować to, czego chce, albo zmienić postać zależnie od kontekstu. W tym miejscu celowo NIE używam AI do generowania obrazów. Choć do kolorowania może byłoby przydatne, chcę uniknąć sytuacji, w której siedzimy razem i wpisujemy prompty albo dziecko dokładnie dostaje taki obrazek jak wymyśli bez żadnego wysiłku.
6. Media Offline – kiedy moje dziecko ma dostęp do Netflixa, bez przerwy wybiera nowe bajki z rekomendacji. Czasem „odkrywamy” pięć nowych serii w tydzień. Myślę, że to już kwalifikuje się jako smażenie mózgu. Dlatego gdy tylko mogę, pobieram odcinki do oglądania offline na komputerze lub smartfonie. Wtedy nie ma kolorowego interfejsu, który wciąga. Możesz np. dodać do kolejki tylko trzy odcinki, a ryzyko, że przeskoczy na nową serię albo coś zarekomenduje, wynosi zero.
7. [Planowane] Emulator starych gier – nie doszliśmy jeszcze do etapu grania, ale to nieuniknione. I zamiast pozwalać na pay2win gry mobilne z reklamami na iPadzie, myślę, że pójdziemy w stare gry dostępne na wielu emulatorach jako fizyczne urządzenia. Bez sklepu, bez skórek, bez gamifikacji, bez DLC, sama

Ogólnie uważam, że dziś mamy tyle możliwości spędzania czasu z dziećmi w wartościowy sposób, że po co ograniczać się do aplikacji? Będę dalej szukał starej technologii, którą da się odkryć na nowo, by technologia była bardziej zabawą, a mniej uzależnieniem. Czuję, że low-tech to nie nostalgia. To technologia z czasów, gdy rzeczy projektowano, by służyły człowiekowi, a nie go monetyzowały.